1 Temmuz 1926 Kabotaj bayramı

1 TEMMUZ 1926 KAPOTAJ BAYRAMI

KAPOTAJ; Bir devletin kendi Deniz, Göl ve Akarsularinda, Limanlari arasinda yük ve esya tasima hakkini sadece kendi bayragini tasiyan gemilere tanimasidir. Bu hak yabanci bandirali araçlarin kendi iç ticaretlerini yapmalarini engelleyen milli bir egemenlik ve ekonomi politikasidir.

Osmanli Döneminde asagida açiklayacagim Kapitülasyon antlasmalari ile bu hakkin yabancilara nasil verildigine geçmeden önce bir ögrencimin derste bana sordugu bir soru ile baslamayi uygun gördüm.

Popüler bir dershanede ögretmenlik yaparken salt dersi kaynatmak isteyen bir ögrencim bana ilginç bir soru sordu.

Ögretmenim Bize PREVEZE DENIZ SAVASINI neden ögretiyorsunuz. Yillarca olmus bitmis dedi. Çok daha farkli sorular sormus sinifin huzurunu da bozmustu. Ben ögrencilerim hangi konuda soru sorarlarsa mutlaka cevaplarim.

Kendisine evladim çok harika bir soru sordun tesekkür ederim dedikten sonra ögrencilerime de lütfen sizler de dikkatli dinleyin dedim. PREVEZE Deniz Savasi 1538 yilinda Akdeniz’de Mora Yarimadasinin batisinda Preveze koyunda yapildi. Hatta Ispanyol Yazar SERVANTES te bu savasta deniz eri idi dedim.

Barbaros (Le Barb Ruj-Kirmizi sakal) Avrupa’nin kendi aralarinda olusturduklari Haçli donanmasini yendi. Bu zaferden sonra Akdeniz Limanlarinda Ticaret yapan tüm gemiler Osmanli Devletine vergi vermek zorunda kaldi. Ama bizler Preveze Zaferinin önem ve anlamini büyüklerinize anlatamadigimiz için su an Akdeniz Deniz Ticaretinden bizim aldigimiz pay %3,5 Yunanistan’in aldigi pay %35 dedim. Sanirim iki bin onlu yillarin ortasi idi. Su an ülkemizin Uluslararasi sermayeye büyük borcumuz var. Eger savasin nedeni ve sonucunu iyi kavrasa idik Akdeniz Deniz ticaretinde hak sahibi olur bu kadar borcumuz olmazdi dedim. Bu cevap ögrencilerimin çok ilgisini çekmisti.

19. Yüz yilda yabanci bandirali buhar gemileri Osmanli Limanlarindaki yolcu ve yük tasimaciligini tamamen kontrol altina almislardi. Deniz tasimaciliginin yabancilarin eline geçmesinde en kritik esik 2. Mahmut Döneminde imzalanan BALTALIMANI Ticaret Antlasmasidir. Bu antlasma ile Ingiliz gemileri Osmanli Limanlarinda gümrüksüz ticaret yapma hakki elde ettiler. Bu hakla birlikte “Yelken ve halatlarinin ham maddesi olan Tiftik Yününü ele geçirmek için Tiftik Keçilerin yurt disina çikarma hakki elde etmislerdi.” Su an ANGORA patenti ile tüm dünyaya servis etmektedirler. (Ingilizlerin “Tiftik Keçisi” ile ilgili macerasini defalarca detayli yazdim). Ingilizlere ilk ticaret ayricaligi (Kapitülasyonlar) Fransizlara verilen ayricaliklari dengelemek için 1580 yilinda Padisah 3. Murat zamaninda verildi. 1675 yilinda 4. Mehmet(Avci) zamaninda imtiyazlar genisletildi. Ingiltere Osmanli Deniz Ticaretine egemen olmaya basladi.

Ilk Kapitülasyonlar 1538 yilinda Kanuni döneminde Fransizlara verildi. Ardindan 1673-1740 yillarinda genisletilerek Fransiz Tüccarlara ticari ve hukuki muafiyet tanindi. Fransiz tüccarlar Osmanli Denizlerinde rakipsiz olurken Osmanli Deniz Ticareti geriledi.

1774 Küçük Kaynarca ve 1812 Bükres Antlasmalari ile Çarlik Rusya Gemileri de Karadeniz ve Akdeniz’de serbest ticaret yapma hakki eldi ettiler.

Bu genis açiklamayi neden yaptim. Kurtulus Savasi sonrasi kurulan Laik Türkiye Cumhuriyetinden önce Osmanli Devletinin denizlerine egemenligi yoktu. LOZAN da büyük tartismalar sonrasi kaldirilan Kapitülasyonlardan sonra 1.Temmuz. 1926 yilinda Lozan’in devami kapsaminda KABOTAJ Antlasmasini yapip denizlerimizin egemenligin kendi elimize aldik.

Bu bilgilerden sonra Cumhuriyetin ilk yillarinda Iki binli yillara kadar devam eden Denizlerimizdeki yolcu ve yük tasimamiz neden kaldirildi. Kabotaj Bayramimizi kutlarken içim buruk olarak geçmiste yaptigim deniz yolculuklari aklima geliyor. Karadeniz Bölgesinin çogu ya SILEPÇILIK-Nakliye (Yük tasima) ve Postalar dedigimiz Yolcu tasimasi yapan gemilerde çalisiyorlardi. Defalarca yazip tüm söylesilerde anlattim 1950 yilindan sonra Osmanlinin Yabancilara verdigi ve bu nedenle yikilma noktasina geldigi ayricaliklari biz baska bir biçimde ve sekilde ABD ye vererek Cumhuriyetin büyük zorluklarla kurdugu yolcu ve yük tasima denizciligimizi kapattik.

Bunun yaninda çok üzülüp çok tepki gösterdigimi en önemli olay da Devleti yönetenlerin yakinlarinin kurdugu deniz ticaret filolarinin hiçbirinin “Türk Bandirasi” tasimamasidir. Devletin en üst kademesinde görevli olanlarin yakinlarinin Türk Bandira almamasi beni çok rahatsiz ediyor. Aklima “Talkin ve Salkim” Hikayesi geliyor.

Çocuklugumda ve gençligimde yüzme, ördek yakalama, yagli direkten bayrak kapma yarismalarini gece uyumadan heyecanla bekledigim yillar aklima gelince kutlamaya çalistigimiz KABOTAJ Bayramimizda içim burkuluyor. Neden daha detayli biçimde toplum katmanlarina anlatilmaz.

Yazimi bitirmeden önce bir not daha düsürmek istiyorum. Kurtulus Savasimiza silah ve cephane tasiyan su an Eynesil’de toprak altinda yatan RÜSUMAT 4 kahraman gemimiz Ordu’da batirilip tekrar yüzdürülürken içindeki suyun bosaltilmasi için su pompasi Açikta demirli olan Fransiz Yolcu Gemisinden alinmisti. “Rüsumat” yolcu gemisinin yanindan geçerken geminin tüm personeli güvertede Rüsumata selam durmuslardi.

Basta Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere bu cennet vatani kurtarip, Laik Demokratik Türkiye Cumhuriyetini kurarak bizlere emanet eden atalarimizin anilari önünde saygi ile egiliyorum.

Gemilerimizin limanlarimizda özgürce dolasmasini saglayan KABOTAJ BAYRAMIMIZ kutlu olsun. 25.06.2026

Hüseyin ÇAKICI

Emekli Tarih Ögretmeni

Giresun Ticaret Lisesi Eski Müdürü.