Esnek çalışma modelleri kriz kaynaklı çıkarmalara çözüm olabilir mi?

Esnek çalisma modelleri kriz kaynakli çikarmalara çözüm olabilir mi?

Çalisma hayatinda esneklik gereksinimi küresellesmenin piyasalara getirdigi acimasiz rekabet ortaminda gündeme gelmistir. Küresellesmenin lokomotifi olan çok uluslu sirketler esneklik uygulamalarinin da öncülügünü yapmistir. Bu küresel aktörlerin isletmelerinde uyguladiklari sayisal esneklik, fonksiyonel esneklik gibi üretim yönetim uygulamalari bir taraftan “ödünç is iliskisi”, “çagri üzerine çalisma” ve “tele çalisma” gibi atipik, esnek ve yeni çalisma biçimlerini gündeme getirirken; halen uygulanmakta olan “belirli süreli çalisma”,“kismi süreli çalisma”,“evde çalisma”, “geçici isçi” statüsündeki istihdam türlerinin ve çalisma biçimlerinin yayginlasmasina neden olmustur. Böylece, tam gün istihdam edilen isçilerin sayisi giderek azalmistir.

Esneklik, taraflara çalisma kosullarinin kendilerince belirlenmesi yolunda daha genis bir alan tanimakta, ayrica bu kosullarin degisik ihtiyaçlara cevap vermek üzere uyum kabiliyetini arttiran yasal ortam yaratmaktadir. Esneklik türlerinden söz edildiginde Türkiye’deki uygulama açisindan en çok üzerinde durulanlar yeni is sözlesmesi türleri ile is iliskilerinin esneklestirilmesi (esnek çalisma sekilleri, istihdamda esneklik) ve çalisma sürelerinde esnekliktir. Örnegin bu kapsamda degerlendirilen “kisa çalisma” uygulamasi, ekonomik kriz dönemlerinde isletme gereklerine dayanilarak yapilacak fesihler için en ciddi seçenek olarak degerlendirilmektedir.

Kisa çalisma, 4857 sayili Is Kanunu’nun 65.maddesinde yer verilen bir düzenleme iken,15.05.2008 tarihinde “5763 sayili Is Kanunu ve Bazi Kanunlarda Degisiklik Yapilmasi Hakkinda Kanun” kabul edilerek, benzer düzenlemelerin 4447 sayili Issizlik Sigortasi Kanunu’na da eklenmesi yoluna gidilmistir. Böylece, sadece Is Kanunu kapsamindaki isyerlerinde uygulanabilen “kisa çalisma” kapsami genisletilerek Deniz Is ve Basin Is Kanunlarina tabi olarak çalisanlara uygulanmak üzere 4447 sayili Issizlik Kanunu kapsamina giren isyerlerinin de bu haktan yararlanmasi hakki taninmistir.

Kriz dönemlerinde, çalisanlar, istihdam garantisi karsiliginda kisa süreli çalismaya gidilmesine razi olabilmektedirler. Zorunlu nedenlerle isin durmasi halinde isverenler yarim ücret ödemek zorunda olduklarindan kisa çalisma yararli olmaktadir. Issizlik Sigortasi Yasasi kapsaminda yer verilen bu uygulamalar, Türkiye’de son dönemde yaygin olarak kullanilmaktadir. Burada isçilerin 6 gün içinde yazili kabulü kosulu uygulamanin baslatilabilmesi için zorunludur.

Öte yandan esnek çalisma programlarinin verimlilik ve is tatminini arttirdigi,isçi-isveren iliskilerini olumlu etkiledigi ve çalisanlarda daha az strese yol açtigi bilinmektedir. Özellikle kriz durumlarinda kritik personelin isletmede devamliligini saglamak adina geçici personelin çalistirilmasi yararli görülmektedir. Esnek çalisma saatleri, sikistirilmis is haftalari, evden çalisma, geçici is, is paylasimi, vardiya uygulamasi gibi esnek modellerin yaninda özellikle kismi süreli çalisma bütün dünyada yasanan krizlerden sonra yayginlasan bir esnek çalisma uygulamasi olmustur. Bu kapsamda örnegin Kanada’da esnek çalisma 1976’dan itibaren sürekli artmistir. Avrupa’da buna benzer bir gelisme söz konusu olup, istihdamin yarisi esnek çalisma sekline dönüsmüstür. Son on yilda kismi süreli çalismanin daha da arttigi görülmekte ve bu uygulamalarin gelecekte de yayginlasacagi tahmin edilmektedir.

Esnek istihdamin isverenler tarafindan daha az masrafli ve daha kolay bir yöntem olmasi, esnek üretim sistemlerine uyum saglayabilmesi, sanal ortamda çalisan is gücünden ve altin yakali is görenlerden yararlanmaya olanak vermesi,her zaman degil, ihtiyaç duyuldugunda kullanilabilmesi gibi nedenlerle tercih edilmektedir. Ayrica isletmeler egitim masraflarini azaltmak, devamsizlik ve devir oranlarini düsürmek, is tatminsizligi ve stres gibi olumsuzluklardan kurtulabilmek amaciyla da esnek çalismayi tercih etmektedir. Asil amaç rekabet gücünü korumak, maliyetleri olabildigince azaltmak, öngörülemeyen krizlerden, hizli degisim ve karmasayi ifade eden kaos ortamindan kolay siyrilabilmektir.

Kutal ’a göre isçilik birim maliyetlerini düsürmek amaçli olarak is dünyasinin gündemine giren esnek çalismanin çagdas dünyada istihdam sorununu çözebildigine iliskin bir kanit yoktur. Özellikle, Türkiye gibi is yasasi uygulamasi kapsamina girmeyen küçük ve orta boy isletmelerle ve kayit disi istihdamin çok fazla oldugu ülkelerde esnekligin istihdama katki yapacagi pek düsünülmemektedir.

Bu anlamda, bazi yazarlarca sendikasizlastirmaya yol açmasi, is kavraminin saldiriya ugramasi, düsük ücretli istihdam gibi olumsuz yönleri ön plana çikarilmakla birlikte esnek çalisma, çalisanlar tarafindan ek gelir, issizlik, kendisine ve ailesine daha fazla zaman ayirma, saglik, yas ve cinsiyetine uygun is saglama gibi nedenlerle tercih edilebilmektedir. Hükümetler de farkli gruplarin (kadinlar, ileri yastakiler, ögrenciler, tam gün çalisamayanlar) is beklentilerine çözüm olmasi nedeniyle esnek çalismayi tercih etmektedir. Ayrica devletleri sosyal yardimlardan, sosyal güvenlik kurumlarini da issizlik ödenegi ödemekten kurtardigi için, esnek çalisma yasalarla güvence altina alinmaktadir.

Ekonomik kriz kosullarinda uygulanmasi açisindan 2003 yilinda çikartilan 4857 sayili Is Kanununun sergiledigi yaklasim “esneklik” uygulamalarina siklikla yer vermektedir. Ancak, ekonomik kriz tek basina geçerli bir fesih nedeni degildir. Krizin isletme disi bir neden olarak, isletme ve isin gereklerinden kaynaklanan siparis iptalleri nedeniyle üretimde daralma, enerji kesintileri, dis pazar kaybi, hammadde sikintisi gibi ülke çapinda yasanmasi sonucu çalisan sayisinda azaltmaya gidilmesinin zorunlu hale gelmesiyle, isletmesel fesih nedeni oldugu isverence kanitlanmalidir. Yine esneklik uygulamalari kapsaminda, isçi çikarmayi en aza indirmek, eger zorunlu ise objektif sosyal seçim ilkeleri belirlenerek, bu ilkeleri birbirleriyle tutarli olarak uygulamak gerekmektedir.

Sonuç olarak, esneklik uygulamalarinin issizlik sorununa çözüm olamadigi söylenebilir. Bununla birlikte krizlere dayanikli bir yapi olusturmaya olanak saglamasi ve rekabet gücünü arttirmasi boyutlariyla degerlendirildiginde kriz kaynakli is akdinin feshine gidilmesi ve krizin etkilerinin azaltilmasi konusunda pozitif katki saglayabilecegi degerlendirilebilir.

Yararlanilan kaynaklar                                                              

Branine, M.(1999), “Part-Time Work In The Health Service Of Denmark, France  And UK”, 10, 3, 411-428.

Cairns, G.,Beech, N.(1999)”Flexible Working:Organizational Liberation OrIndividual Strit-Jacket?”, Facilities,17, 1-2, 18-23.

Croucher, R.,Chris B. (1998), “Flexible Working Practices And The Trate Unions”, Employee Relations, 20, 5, 490-503.

Demirkaya, H. (2006), The Role Of Strategic Human Resources Planning In Crisis Management, Proceedings Of II. International Strategic Management Conference, Istanbul.

Ekonomi, M. (2008), “4857 Sayili Is Konunu Hükümleri Çerçevesinde Sayisal Esneklik”, Sicil, MESS, 12, 5-23.

Jacobsen, D.I. (2000), Managing Increased Part-time:Does Part-time WorkImply Part-time Commitment ? Managing Service Quality, 10, 3,187-200

Kumlu, M.(2009), Ekonomide Krize ve Çalisma Hayatina Etkileri, Mercek, MESS, 14, 53, 36-39.Kutal, G., (2007), “Küresellesme, Esneklesme ve Küresel Istihdama Etkileri, Mercek, MESS, Özel Sayi, 21-30.

Lane, N. (2000), “The Low Status Of Female Part-Time NHS Nurses”, Gender Work And Organization, 7, 4, 269-281

Mahirogullari, A. Halis Basel, (2011), “2008 Ekonomik  Krizi  Sürecinde Türkiye’de  Kisa Çalisma ve  Kisa Çalisma Ödenegi  Uygulamasi”, 12. Çalisma  Ekonomisi ve  Endüstri Iliskileri  Kongresi, 7-10 Ekim 2010 Belconti Resort Hotel, Belek-Antalya, TÜRK-IS, S.Demirel Üniversitesi, 134-144.

Özveri, M. (2009), “Ekonomik Kriz 4857 Sayili Is Yasasi ve Yargi Kararlari”, Ekonomik Kriz Kosullarinda Feshe Karsi Korunma Çalisma Hukuku, I. Sempozyum-2009, Kocaeli Üniversitesi ve Kocaeli Barosu, Izmit-KOCAELI, 33-57.

Simpson, W. (2000), “Intermittent  Work Activity And Earnings”, Applied Economics,  32, 1777-1786.

Soyer, M.P. (2008), “Küresel Kriz Sürecinde Isletme Gereklerine Dayanan Fesihler ve Istihdam Sorunu”, Sicil, MESS, 12, 68-72.

Tregaskis, O, Chris, B. Lesley, M. Ariane, H. (1998), “Flexible Working In Europe:The Evidence An TheImplications”,  European Journal Of Work And Organizational Pyschology, 7, 1, 61-78.

Uyargil, C. (2013), Is Analizi ve Is Dizayni, Insan Kaynaklari Yönetimi, IÜ.Isletme Fakültesi Insan Kaynaklari Yönetimi Anabilim Dali Ögretim Üyeleri,  6.b. Beta, Istanbul

Doç.Dr.Harun DEMIRKAYA

Kocaeli Üniversitesi Hereke Meslek Yüksek Okulu Müdürü

harundemirkaya@hotmail.com