2009 yerel seçimlerine sanayi üretiminin yüzde 30 daraldigi, büyümenin eksi yüzde 15 oldugu, orta geliskinlik ve nüfustaki Anadolu kentlerinin hizla artan issizlikle karsilastigi bir ortamda gidilmisti. Hükümetin iç talebi, tüketimi canlandirmaya yönelik önlemleri -özel tüketim vergisi oranini beyaz esya ve otomotivde düsürme vb- 2009 Mart ayinin ortasinda devreye girmisti. En kötüsü arkada kalmisti fakat seçmen bunu henüz bilmiyordu. Bu tabloya bazi sektörlerde, örnegin otomotivde ve oto yan sanayisinde, yüzde 50'ye varan daha da dramatik düsüsler eslik etmisti. Ayrica ilk Kürt açilimi Habur olaylarindan sonra iflas etmis, AKP'nin MHP'ye oy kaybetmesi gündeme gelmisti. Bu sartlar altinda iktidar partisi yüzde 38,8 aldi.

Aslinda bu oran kaç dönemdir iktidarda olan -yipranma etkisi- ve ani durusla hizla küçülmeye baslayan bir ekonomi söz konusu iken, fazlasiyla yüksek sayilmali. Kriz teget geçmemisti ve bunu herkes görüyordu. Fakat krizin disaridan ithal edildigi, iktidarin bu felaketten sorumlu olmadigi tezi de genel kabul görüyordu. Bu nedenle oy kaybi sinirli kaldi.

Aradan 5 yil geçti. Simdi benzer bir ekonomik kriz yok. Fakat hizla belirginlesen bir durgunluk var ve yayiliyor. Henüz tüm etkileri görülmeden yerel seçimler geçmis olacak. Ama önümüzdeki 1,5 yilda Cumhurbaskanligi seçimi ve genel seçimler var. Zaman, iktidar partisinin lehine çalismiyor çünkü ekonomik durgunluk uzun süreli olacaga benziyor. Faizlerin yüksek kalmasi kaçinilmaz; krediler hizla yavasliyor. Iç talep çökecek gibi görünüyor. Tüketici güven endeksi son 6 yilin en düsük seviyesinde. Geriden gelen sanayi üretimi henüz üretim tarafinin tüketim talebine uyum saglamadigini ve ihracatin üretime bir ölçüde pazar saglayacagini gösteriyor. Fakat kamu harcamalari -özellikle insaat- geçen yilin ilk aylarina göre katki saglamayacak ve mecburen gaza fazla basilamiyor.

Neler olacak? 2014-2015 yillari için bir eskiz denemesi yapabiliriz.

Bankacilik: Kaynaklar kisitlaniyor, kredi talebi hizla yavasliyor
7 Mart 2014 itibariyla toplam kredilerde son bir yillik artis -yuvarlak rakamlar kullaniyorum- yüzde 25; 13 haftalik ortalama ise yüzde 15. 13 haftalik ortalama hala 2013'ün son haftalarindaki yüksek artis oranlarini kapsadigindan gerçek dinamigi göstermiyor. Sadece 2014 yili haftalik kredi artisini yilliklandirdigimizda artis oranlari toplam kredilerde yüzde 15’den yüzde 11’e, tüketici kredilerinde 10,5’den yüzde 6,5’e düsüyor. Ayni oranlar 2013 yili basinda toplam kredilerde yüzde 14, tüketici kredilerinde yüzde 23 idi. Yani krediler hizla düsüyor ve özellikle tüketici kredileri dramatik sekilde yavasliyor. TL cinsi krediler çok daha hizli biçimde asagi geliyor. Kredi karti harcamalari keza öyle.

TL cinsi kredilerde artisin önemli kismi 27 Ocak günü Merkez Bankasi’nin olaganüstü toplanti yapacagini duyurmasi ile oldu çünkü faizlerin aratacagi beklentisi talebi hizla öne çekti. Otomotiv iç pazar satislarinda yüzde 30 daralmaya gidiyor ve tasit kredileri yilbasindan beri yüzde 5 civarinda azaldi. Bu ivme kaybi falan degil; dogrudan dogruya azalma (negatif büyüme) var.

Kredi karti borçlari da taksit sinirlandirmalari sonrasinda yilbasindan beri yüzde 2,7 gerilemis durumda. Ihtiyaç kredilerinde de vade sinirlamalari sonrasinda artis korunsa da 2013 yili ayni dönemine göre artis orani yüzde 1,2. 2013 yilinda sektörel bazda kredilerde en yüksek artislar bireysel kredilerle birlikte insaat, enerji ve toptan ticaret iliskili kredilerde. 2013 yilinda enerji sektörü kredilerinde kur etkisinden arindirilmis artis yaklasik yüzde 36, insaat sektöründe yüzde 35. 2013 yilinda toplam krediler içinde insaat sektörü kredileri payi yüzde 5,8’den yüzde 6,5’e, enerji kredileri payi yüzde 3,9’dan yüzde 4,7’ye yükseldi. Bu dinamik bitmistir, devam etmeyecektir. Ocak 2014’de de elektrik ve insaat sektörü kredileri, kur etkisinden arinmis olarak sirasiyla yüzde 1,3 ve yüzde 1,0 artis ile toplam kredi artisini sürüklemis: Ancak bu da devam edemez.

Hanehalki: Tüketim talebini daha fazla kamçilamak mümkün degil
Hanehalki borcu o kadar hizli artmis ve hizla artiyor durumda ki, banka disi KOBI ve tüketici finansman sirketlerinin banka kredilerinin yerini almasi ancak küçük is yerlerini ve haneleri "döndürmeye" yarayabilir. Buradan yeni bir harcama dalgasi çikamaz. Üstelik bu, artik yapisal bir durum.

Ancak cari yapiyla ihracat, iç pazarin yerini alamaz. Büyümenin kaynaklarinin bir ölçüde degisecegi ve bir miktar ihracata kayilacagi ortada. Fakat özel tüketim ve yatirim arasindaki iliskiye bakmak bile bu yeniden dengelenme senaryosunun daima eksik kalmis oldugunu göstermeye yeter. Gecikmeler var ama sonunda yatirimlar özel tüketimi takip ediyor. Tüketici güveni son 6 yilin en düsük seviyesinde ve iç talebin tetiklenmesi imkansiz hale gelmis durumda.

Kamu büyümeyi 2013'teki kadar destekleyemez
Bütçede daima önce harcamalara ve gelirlere bakiyoruz. Harcamalarda frene basildigi görülüyor. Cari transferler ve sermaye harcamalari geçen yilin ayni ayina göre düsük, hatta sert düsüs var. Faiz disi harcamalar sadece yüzde 1,7 artmis. Bu çok düsük bir artis orani ve 2011 sonrasi bu ay için en düsük. Sonuçta toplam harcamalar yüzde 3,5 daraliyor. Elbette faiz harcamalarinda da düsüs var ve bu kalem daha fazla etkiliyor. Ama biz öncelikle faiz disina bakiyoruz.

Gelir tarafinda vergi ve vergi disi diye ayirirsak, vergi disi taraf nötr. Ocak 2014’te burada sert düsüs vardi çünkü 2013 Ocak ayinin bir kerelik geliri tekrar etmemisti. Subatta böyle bir özel durum yok, yani her sey yatay.

Vergi gelirindeyse, faiz disi harcamalarin üzerinde, yüzde 7 artis var. Buradaki zayif nokta kurumsal tarafta yüzde 9,1 düsüs olmasi. Vergi oranlarindaki artis yüzünden KDV ve ÖTV geliri artmis durumda. Sonuçta bütçe subat aylari için ilk defa fazla vermis oluyor. Ama ilk 2 ayin toplaminda verilen fazla, geçen senenin ilk 2 ayina göre hala yüzde 20 düsük.

Harcamalarda frene basilmasi dogal, çünkü geçen sene ilk çeyrekte kamu harcamalarindan GSYH’ya çok büyük katki gelmisti. Yilin geri kalaninda da harcamalarin kontrollü seyretmesi gerekiyor. Gelir tarafi zayif kalabilecegi için. Alternatif olarak vergi gelirleriyle faiz disi harcamalari denk götürmekten vazgeçilir veya vergi oranlari yeniden artirilir. Ya da dogalgaz ve elektrik zamlari yüksek oranli tutulur. Direkt enflasyon demek.

Issizlik orani artacak
Issizlik orani artacak ve "resmi issizlik" yüzde 10,5-11 araligina yükselecek. Aralik 2013 verilerine göre issizlik geçen döneme göre 0,1 puan artarak yüzde 10 oldu. Böylelikle Nisan’dan beri tek hanede seyreden issizlik verisi yeniden çift haneye yükseldi. "Gerçek" issizlik oraniysa yüzde 16 civarinda görünüyor. “Gerçek” issizlik oranini is aramayan ama çalismaya hazir olan kisileri ve mevsimlik çalisanlari isgücüne ve istihdama dahil ederek türetiyoruz. Yine de Disk-Ar'in hasapladigindan düsük. En basit düzeltme bile gerçek issizligi yüzde 15-20 araligina atiyor. Öte yandan mevsimsel düzeltilmis verilerde issizlik orani son 9 ayin en düsügü; yüzde 9,44. 2013’ün son çeyreginde gördügümüz issizlikteki düsüs, 2014’te devam etmez ve issizlik orani artar.

Sanayi üretiminde görülen yüksek artislar artik isgücüne ayni oranda yansimiyor. Iliski giderek kopuyor. Issizlik-sanayi üretimi ve issizlik-GSYH iliskileri zayifliyor. Bu nedenle issizlik orani yavas yavas istihdam-isgücüne katilim orani tarafindan belirlenen bir degisken haline geliyor olabilir.

Dünya: Fed faizi artacak, Çin portföy yatirimlarina açilacak
Yellen yavas ama kararli demistik. Biraz da yanlis anlasilan son açiklamasi en azindan kararliligin sürdügünü gösteriyor. Varlik alimlari 2014 sonuna kalmadan sonlandirilabilir ve arkasindan tüm tartisma Fed gecelik faizinin ne zaman artirilacagi ve sürecin hizi olacak. 2015 ortasina kadar ilk hamlenin gelmesi yüksek bir olasilik. Bu hamlenin gelismekte olan piyasalara büyük etkisinin olacagi belli. Bu da tartisilmiyor. Aslinda su anda sifira yakin seyreden Fed faizinin artirimlarin baslayacagi ilk yil yüzde 0,9'a kadar yükseltilecegi ABD'li önde gelen ekonomistlerin ortalama beklentisi. Bu o kadar önemli ki, ABD 10 yillik tahvil faizinin kaça yükselecegi sorusundan daha kritik: Çünkü kisa vadeli hareketleri (carry trade) inanilmaz etkileyecek.

Dikkatlerden kaçan bir diger konu Çin'in yuani ilk yil kendisinin belirleyecegi sekilde kontrollü ve bir band içinde dalgalanmaya birakacagi. Bu hamlenin Çin bankalarinin kur riskini yönetip yönetemeyecegini gösterecek olmasi yeterince mühim. Ama daha önemlisi eninde sonunda Çin'in bu kadar dis ticaret fazlasiyla degerlenecek olan yuanla eskisi kadar ihracat yapamayacagi ve büyüyemeyecegi gerçegi. Daha da önemlisi bu hamleye Çin'in sermaye hesabinin "açilmasi", yani carry trade disinda da "sicak parayi" davet edecek olmasi. Çin o kadar büyük ki buraya girebilecek fonlar diger gelismekte olan ülkelere girecek fonlari adeta kurutabilir.

Zaman daraliyor: Tablo 2001'den de vahim
"Üst akil" siyaseten arzulanan kontrollü geçisi saglamak istiyor diyelim. Fakat "üst aklin" da isi kolay degil. Ekonominin 2014 ve 2015 yillarinda çok zayif performans gösterecegi ve mali piayasalarda volatilitenin yüksek kalacagi görülüyor. Bu arada isi biten büyüme modelini yapisal olarak degistirmek gerekecek. Kim yapacak ve bu dönüsümün siyasi maliyeti ne olacak? "Üst aklin" önünde çok sayida kisit var ve belki de bu nedenle "geçis" bir türlü tamamlanamiyor.