Metalurjisiz madenciliğin sosyoekonomik etkileri

Türkiye’deki metalurjisiz madenciligin sosyoekonomik etkileri

Dogada madenler çiktigi gibi kullanilamaz.

Madenler önce zenginlestirme,sonra ergitme islemlerinden geçirilerek yasamimiza girer. Bu islem insanligin yaklasik son on bin yildir önemli bir ugrasisini olusturmus, insan toplumun evriminde metal kullanimi bas rol oynamistir.

Enerji ile madenden metal eldesi metallerin birbirleriyle karistirilmasiyla özel alasim yapimi endüstri toplumu olmanin en önemli göstergesidir.

Geri kalmis ülkeler bu metalleri disaridan almaya devam eden, madenlerini yurt disina tas toprak satarak uluslararasi endüstriye hammadde servisi yapan ülkelerdir. Az gelismis ülkeler elbette bunu degistirmek ve hammadde tedarikçiliginden kurtulmak ister. Ancak bu çok kolay da olmaz. Sistemi nasil degistirebiliriz ve karimiz ne olur simdi buna bakalim.

Bir madenin fiyatini Londra Metal Borsasi (London Metal Exchange, LME) belirliyor. Çinko (Zn) madenini örnek alalim. Londra Metal Borsasi'nda çinkonun tonu (%99.99 çinko içeren kütükler) bugünlerde 1600 dolar. Bundan 8 yil önce 2007'de 4 bin hatta kisa bir süre 4 bin 500 dolar idi. Yani neredeyse bugünkünün 3 kati.

O günlerde %25 Zn içeren bir madenin tonu ise yaklasik 600 dolardi. 4000 ( LME de 1 ton çinko degeri) X 0.25 (madenin içindeki çinkonun agirlikça yüzdesi) X 0.3 (metalurjik islem çarpani) hesaplamasiyla. Madenci çok iyi para kazaniyordu. 60-100 dolar arasinda bir maliyetle limana indirdigi madeninin tonunu 600 dolara satiyordu.

Çok karli bir isti bu ve herkes madene hücum ediyordu. Durum diger madenlerde de farkli degildi. Kursun, bakir, demir, krom fiyatlari uçmustu. Daha önce de zaman zaman oldugu gibi. Bu madenci bahari iki yil kadar sürdü, ardindan büyük dünya krizi geldi. Çinkonun LME deki degeri 2009 da 1000 dolarin altina indi. Her madencinin kolayca üretemeyecegi %25 çinko madeninin tonu da yaklasik 75 dolara indi. Maliyetler ise degismiyordu. Büyük küresel kriz sonrasi LME da 1500-2500 dolar/ton degerinde seyreden çinko metalinin tonu bugün 1550 dolar düzeyinde ve %25 lik madenin tonu yaklasik 110 dolar civarinda.

Simdi isin metalurji boyutuna bakalim. Maden metalurjisinin en önemli girdilerini enerji, hammadde ve isçilik olusturuyor. Çin metalurji dünyasinda rakipsiz olmak için hammadde fiyatlarini artiriyor. Yani ton metal içindeki isçilik ve enerji maliyet oranlarini düsürüyor.

Ucuz enerji ve ucuz insan gücüne sahip olmayan ülkeler, basta Çin ve buna benzeyen Rusya, Ukrayna, Kore, Hindistan gibi ülkelerle rekabet yapamiyor. Bu nedenle diger ülkelerdeki metal sanayisini bu ülkeler hammadde fiyatini yükselterek eline geçiriyorlar. Bugün çinko metalurjisinde girdiler ton basina yaklasik %30 hammadde, %30 enerji ve %40 isçilik seklindedir. Siz kendi metalurjinizi mi kuracaksiniz. Hammadde tedarikçisi ülkeler madencinin hammaddesine yüksek para vererek (çarpan katsayini yükselterek) elinden aliyor. Sizin yüksek elektrik ve isçilik maliyetinde rekabet etme sansiniz olmadigindan hammadde fiyatinin arttirilmasiyla oyun disi kaliyorsunuz. Ve bir zaman sonra fabrikaniz olmadigindan hammadde fiyatini belirleyen ülkelerin zavalli tedarikçisi durumuna düsüyorsunuz. Zararimiz ise çok yönlü;

1) Ülkenin madeni metalurjik islemden geçmedigi, yani kendi fabrikanizi beslemedigi için ülkenizdeki madencilik de fiyatlar artinca harekete geçen, fiyatlar düsünce zayiflayan mevsimsellikten kurtulamiyor.

2) Fabrikamiz olsa düzenli üretim yapilmasiyla madencilik sektörü de gerçek sektör olacak, uzman mühendisler yetisecek, bilgiler aktarilacak, arge gruplari olusacak ve özgün çalismalar, arastirmalar yürütülecektir. Son yillarda madencilikteki özel sektörün gelismesiyle hammadde üretimindeki mevsimsellik kismen kirilsa da Türkiye’ deki madencilik hala LME fiyat dalgalanmalarinin etkisindedir.

3) Madenler metalurjik islemlerden geçmesiyle ciddi bir döviz içeride kalacaktir.

Örnegin yurt disina gönderilen yillik 200 bin ton %25 lik çinko karbonat cevheri ile yaklasik 75 bin ton %50 Zn konsantresi ülkemizde islense; 87 bin 500 ton çinko metali elde edilecektir. Bunun degeri tonu 1500 dolar üzerinden 87 bin 500 ton X 1500 dolar (LME ton fiyati) hesabiyla yilda 131.2 milyon dolardir. Oysa bunun sadece 39.3 milyon dolari ülkemizde kalmaktadir. Görülecegi üzere bugün metal degeri 131 milyon dolar olan çinko cevherini 40 milyon dolari yurt disina gönderiyoruz.

4) Türkiye’de çinko cevherinde oldugu gibi kursun cevherinden kursun elde eden bir kursun metalurji tesisi yoktur. En az bes bin yildir Anadolu yapilan kursun eldesini yapamiyor olmak ayiplarin en büyügü olsa gerek. Kursun cevherinin tamamini, bakir ve krom cevherlerimizin ise yaklasik yarisini yurt disina gönderiyoruz. Krom ve bakir cevherinin yaklasik yarisi Türkiye’de metalürjik islemden geçiriliyor. Bugün Türkiye’nin degisik yerlerinden üretilen yaklasik 600 bin ton kromit cevheri yurt disina gönderiliyor. Bu kromit cevherleri Türkiye’de toplanip islense Elazig’daki ferrokrom fabrikasi gibi bir fabrika daha çalistirabiliriz.

Sonuç: Ülkemizde bir metalurji fabrikasini besleyebilecek düzeyde maden rezervine sahip yataklardan yurt disina hammadde gönderilmesinin önü alinmalidir. Bunlarin metalürji fabrikalari mutlaka ve zaman geçirilmeden kurulmalidir. Metalurjik isleme geçmemiz sadece istihdam ve döviz açisindan degil, madencilik ve malzeme bilimlerinde dünya yarisan bir sektör olusturabilmemiz, açisindan da son derece önemlidir.

Metalurji fabrikalarinin açilmasiyla madencilik sektörü de gelisecek, ilkel halinden kurtularak gelismis ülkeler düzeyine çikacak, maden arama, teknolojik arastirma, modern usullerle üretimle ülkemiz metalurjik mamul ve alasim üretimi ile bir sanayi ülkesi olacaktir. Madenlerde kullanilacak enerjiyi madencinin kolay bir sekilde erisebilmesinin yolu tam olarak açilmali, destekler arttirilmali, bu konuda stratejik bir eylem plani hazirlanmalidir.

Prof.Dr.Hüseyin ÖZTÜRK / Istanbul Üniversitesi,Jeoloji Müh.Bölümü Maden Yataklari - Jeokimya ABD Baskani