Sayfayı Yazdır | Pencereyi Kapat | Resimleri Göster
Açıklama:
Kategori: Köşe Yazarları
Eklenme Tarihi: 06 ?ubat 2017
Geçerli Tarih: 20 Nisan 2026, 06:00
Site: Görele Sol Platformu
URL: https://www.gorelesol.com/yazar.asp?yaziID=24050
Osmanli’nin çöküsünü hizlandiran varlik fonu nedir? Nasil çalisir?
Ulusal Varlik Fonlari, çesitli finansal varliklara yatirim yaparak gelirini artirmayi hedefleyen, devletin sahipligi ve yönetimi altinda çalisan fonlardir. Bu fonun geliri genellikle bütçe fazlalarindan olusur.
Bir ülke eger bütçe fazlasi veriyorsa bu fazlayi 4 sekilde kullanabilir:
a.Harcamalarini artirir.
b.Mevcut vergi yükünü düsürür.
c.Borçlarini erken ödemeye tabi tutabilir.
d.Bir varlik fonu kurarak bütçe fazlalarini buraya aktarir ve bu fonla ulusal ya da yabanci bazi finansal varliklari satin alip gelirlerini artirmaya çalisarak gelecek kusaklara refahi aktarma yoluna gidebilir.
Bu tür fon yönetimlerinde temel hareket noktasi varliklari risk ve getiri dengesini gözeterek kazanç amaçli kullanmaktir. Bu islemleri, bütçe kisitlamalari ve parlamentonun siki denetimi altinda yürütmek kolay degildir. Varlik fonu kurulusunun bir nedeni de bu kisitlamalardan kurtulmaktir.
Varlik fonunun amaci nedir, nerede kurulur?
Bir varlik fonu kurulmasinin genel olarak iki temel amaci vardir: (1) Ülke ekonomisinin, konjonktürel etkilerden kurtarilarak istikrarli biçimde islemesini saglamak. (2) Gelecek kusaklara refah aktarabilmek. Bu çerçeveden bakinca fonun varliklari ve getirilerinin karsilasacagi risklerden yüksek olmasi gereklidir.
Varlik fonlarinin kurulus yeri olarak iki farkli uygulama söz konusudur: (1) Varlik Fonlari, Merkez Bankasi nezdinde kurulabilmektedir. Merkez Bankalari, rezervlerini degerlendirirken benzer islemler yaptiklari için belirli bir deneyime sahiptirler. Ayrica Merkez Bankalarinin bagimsiz yapisi bu tür fonlarin yönetimini siyasal etkilerden uzak yürütebilecegi izlenimi vermekte, dolayisiyla kamuoyu nezdinde güven yaratmaktadir. (2) Varlik Fonlari, ayri bir sirket ya da idare olarak kurulabilmektedir. Bu tür bir kurulusun, kendisini kanitlayana kadar güven sorunuyla ve elestirilerle karsilasmasi olasiligi yüksektir.
Varlik fonunun temel dayanagi nedir?
Bir varlik fonu kurulabilmesi için her seyden önce bir varlik ya da kamu elinde olusmus bir gelir fazlaligi olmasi gerekir. Buna göre varlik fonlari iki sekilde kurulabilmektedir:
a.Bir veya birden fazla emtiaya dayali fonlar: Bunlar genellikle ihraç edilen emtianin gelirleri nedeniyle olusan bütçe fazlalarindan olusur. Tipik örnekleri körfez ülkelerinin kurduklari fonlardir. Bu fonlarin çogu ihraç edilen petrolden saglanan gelirlerle olusturulmustur. Norveç’in kurdugu emeklilik fonu da benzer sekilde Kuzey Denizinden elde edilen petrol gelirlerinin yarattigi bütçe fazlasini gelecek kusaklara aktarmayi amaçlamaktadir.
b.Bir emtiaya dayali olmayan fonlar: Bunlar ya Dis ticaret fazlalari ile ya da emeklilik fonlarinda biriken paralarla olusturulmaktadir. Bu tür fonlarin tipik örnekleri Çin, Kore ve Hong Kong gibi ülkelerin kurduklari varlik fonlaridir. ABD’nin her iki örnege de giren birden fazla varlik fonu bulunmaktadir.
Varlik fonu nereye yatirim yapar?
Varlik fonlari, agirlikli olarak, devlet tahvillerine, hisse senetlerine, yatirim fonlarina, çesitli projelere geçici ya da kalici ortakliklar yoluyla girip yatirim yaparlar. Bazi ülkeler varlik fonlarinin yatirimlariyla ilgili bazi kisitlamalar ve standartlar getirmislerdir. Örnegin birçok ülkede varlik fonlari için S&P ve Fitch’in BBB – ve Moodys’in Baa3 kredi notlari yatirim yapilabilir en düsük not olarak kabul edilmekte, bu notun altinda kredi notu olan ülke tahvillerine yatirim yapilamamaktadir.
2006 yilinda yasanan subprime mortgage ve 2008 yilinda yasanan Lehman Brothers krizlerinin ardindan ABD basta olmak üzere bu fonlarin bir bölümünün finansal sektör kuruluslarini kurtarmakta kullanilmasi bunlarin uluslararasi tartisma ve elestirilerin hedefi haline gelmelerine neden olmustur.
Türkiye Varlik Fonu’nun temel nitelikleri
Türkiye Varlik Fonu kurulmasina iliskin yasanin genel gerekçesi ve baslica maddelerindeki hükümlerden hareketle bu fonun niteliklerini ve amaçlarini özetleyebiliriz.
1.Türkiye Varlik Fonu Yönetimi A.S. adi altinda 50 milyon TL sermayeli bir anonim sirket kuruluyor. Basbakanliga bagli olarak çalisacak olan sirketin sermayesi, Özellestirme Idaresi Baskanligi tarafindan konulacak. Sirketin yönetim kurulu en az 5 kisiden olusacak ve baskan ve üyeleriyle sirket genel müdürü Basbakan tarafindan atanacak. Bu anonim sirket özel hukuk hükümlerine tabi olacak. Sirket Türkiye Varlik Fonu Içtüzügünü hazirlayacak ve bu iç tüzügün tescili ile Türkiye Varlik Fonukurulacak. Ayrica gerek görülmesi halinde Türkiye Varlik Fonuna bagli alt fonlar kurulabilecek.
2.Sirket tarafindan Türkiye Varlik Fonu adina gerçeklestirilebilecek islemler söyle siralaniyor: Yerli ve yabanci sirketlerin hisse senetleri, özellestirme kapsam ve programina alinanlar dâhil olmak üzere Türkiye’de kurulan ihraççilara ait paylarin alinip satilmasi. Türk Parasi Kiymetini Koruma Hakkinda 32 Sayili Karar hükümleri çerçevesinde alim satimi yapilabilen yabanci kamu, özel sektör ve kamu borçlanma araçlari ve ihraççi paylarinin alinip satilmasi. Vadeli mevduat ve katilma hesabi islemlerinin yapilmasi. Hazine tasinmazlari ve mevduat sertifikalari, altin ve diger kiymetli madenler ile bu madenlere dayali olarak ihraç edilen sermaye piyasasi araçlarinin alim satim islemlerinin yapilmasi. Fon katilma paylari, repo ve ters repo islemleri, kira sertifikalari, gayrimenkul sertifikalari, varantlar ve sertifikalar, Takasbank para piyasasi islemleri, türev araç islemlerinin nakit teminatlari ve primleri, özel tasarlanmis yabanci yatirim araçlari ve ikraz istirak senetleriyle ilgili islemlerin yapilmasi. Ulusal yatirimlar ile uluslararasi alanlarda diger devletler ve/veya yabanci sirketler tarafindan yapilacak yatirimlara istirak ve bunlarla sinirli olmamak üzere diger yatirim araçlari islemlerine girilmesi.
3.Türkiye Varlik Fonunun kaynaklari su sekilde sayiliyor: a) Özellestirme Yüksek Kurulu tarafindan; özellestirme kapsam ve programinda bulunan ve Türkiye Varlik Fonuna devrine karar verilen kurulus ve varliklar ile Özellestirme Fonundan Türkiye Varlik Fonuna aktarilmasina karar verilen nakit fazlasi. (b) Kamu kurum ve kuruluslarinin tasarrufu altinda bulunan ihtiyaç fazlasi gelir, kaynak ve varliklardan; Bakanlar Kurulu tarafindan Türkiye Varlik Fonuna aktarilmasina veya Sirket tarafindan yönetilmesine karar verilenler. (c) Türkiye Varlik Fonu tarafindan yurtiçi ve yurtdisi sermaye ve para piyasalarindan ilgili mevzuat kapsaminda yer alan izin ve onaylar aranmaksizin saglanan finansman ve kaynaklar. (d) Para ve sermaye piyasalari disinda diger yöntemlerle saglanan finansman ve kaynaklar.
4.Sirket, Sirket tarafindan kurulacak diger sirketler, Türkiye Varlik Fonu ve Türkiye Varlik Fonu bünyesinde kurulacak alt fonlar Sayistay denetimine tabi olmayacak. Sirket ve fonlar bagimsiz denetime tabi olacaklar. Türkiye Varlik Fonu bünyesinde kurulacak fonlar, Sermaye Piyasasi Kanunu kapsaminda bagimsiz denetime tabi olacak.
5.Sirket, varlik Fonu ve bu yasaya göre kurulan sirketler, alt fonlar gelir ve kurumlar vergisinden muaf tutuluyor, ayrica yapacagi islemlerin bir bölümü de KDV gibi vergilerden istisna ediliyor.
Türkiye Varlik Fonundan beklentiler
Türkiye Varlik Fonundan beklentiler yasanin genel gerekçesinde siralanmis bulunuyor. Buna göre;
a.Türkiye Varlik Fonunun kurulmasiyla büyüme oraninda artis saglanacak.
b.Sermaye piyasalarinda büyüme ve derinlesme hizlanacak.
c.Islami finansman varliklarinin kullanilmasi yayginlasacak.
d.Yapilacak yatirimlarla yüzbinlerce kisiye istihdam olanaklari saglanacak.
e.Savunma, havacilik, yazilim gibi alanlardaki yerli sirketlerin sermaye ve proje bazinda desteklenmesiyle küresel oyuncu konumuna geçmeleri saglanacak.
f.Otoyollar, Kanal Istanbul, Üçüncü Köprü ve Havalimani, Nükleer Santral gibi büyük altyapi projelerine kamu kesimi borcu artirilmadan finansman bulunacak.
g.Katilim finansmani sektör payi artirilacak.
h.Arz güvenligini saglamak üzere, Türkiye için önem tasiyan petrol, dogalgaz gibi yurtdisindaki stratejik sektörlere bürokratik kisitlamalara bagli olmadan dogrudan yatirim yapilabilmesi gerçeklestirilecek.
i.Bu Fon, ekonominin yapisal sorunlarini asmakta katki saglamanin yani sira dis politikanin önemli bir enstrümani olarak Türkiye’nin uluslararasi arenada daha fazla söz sahibi olmasina katki saglayacak.
Türkiye Varlik Fonu’na iliskin elestirilerim
1.Türkiye Varlik Fonu, yukarida ana çizgilerini özetledigimiz sekliyle herhangi bir emtiaya ya da bir gelir fazlaligina dayanmamaktadir. Türkiye’nin petrol, dogalgaz gibi bir emtiayi ihraç ederek elde ettigi gelirleriyle yaratabildigi bir bütçe fazlasi olmadigi gibi cari fazlasi veya fazla veren bir kamu emeklilik sistemi de yoktur. Tam tersine Türkiye, son dönemlerde azaltmis olsa da bütçe açigi ve cari açik veren, kamu emeklilik sisteminin açigini da bütçeden karsilayan bir sisteme sahiptir. Gelir fazlasi olan tek kamu fonu Issizlik Sigortasidir. O da bu amaç için kullanilamayacak bir fondur. Özetle Türkiye’nin bir varlik fonu kurmak için gerekli emtiasi da gelir fazlasi da yoktur.
2.Fon’un gelirleri siralanmis oldugu halde giderlerinin hangi alanlara yönelecegi konusunda yasada hiçbir açiklama bulunmamaktadir. Hangi giderlere yönelecegini kanun metninden degil genel gerekçedeki açiklamalardan anliyoruz. Bu durumda bu yasaya göre yapilacak gider denetiminin neye dayanarak yapilacagini çikarmak mümkün görünmemektedir.
3.Varlik Fonu için yeni bir gelir tanimlanmamakta, sadece bütçeye gidecek gelirlerin bir bölümü bu Fon’a aktarilmis olmaktadir. Normal olarak bütçeye aktarilan özellestirme gelirlerinin Fon’a yönlendirilmesi ve bütçe gelirlerinden Fon’a pay verilmesi, bütçe gelirlerinin azalmasina ve dolayisiyla bütçe açiklarinin artmasina yol açacak bir gelismedir.
4.Bankalarin finans sektöründeki egemenliginin azaltilmasi, Islami finans uygulamasinin artirilmasi gibi bir Varlik Fonu’ndan beklenmeyen bir takim amaçlarin bu çerçeveye yüklenmesi zaten sikintili olan düzenlemeyi iyice sikintiya sokmus görünmektedir.
5.1996 – 97 yillarinda Erbakan’in koalisyon hükümeti sirasinda bir uygulama popülerlik kazanmisti: Kamu kaynak havuzu. Bütçe disindaki kamu kesimine ait kaynaklar bu havuzda toplanmaya ve buradan harcanmaya çalisiliyordu. Bu havuza her gün yeni bir kaynak aktariliyor, bir süre sonra bu aktarimlarin baska bir alandaki dengeyi bozdugu görülünce yeni kaynak arayislari gündeme geliyordu. Türkiye Varlik Fonunun kaynaklarina bakinca aklima Erbakan’in Kamu Kaynak Havuzu uygulamasi geldi.
6.1940’larin sonunda ve 1950’lerde Amerikali ünlü karikatürist ve çizgi romanci Al Capp’in yarattigi ve Shmoo adini verdigi bowling oyunundaki kukalara benzer hayali bir hayvan vardi. Müthis sevimli bir tipti Shmoo. Siz ne hayal ederseniz o oluyordu. Örnegin tavuk olarak yemek isteseniz tavuk, et olarak yemek isteseniz et oluyordu. Kendi kendine çogalabiliyordu. Türkiye Varlik Fonundan beklentileri okuyunca da aklima Shmoo geldi.
7.Baska ülkeleri bilemem ama Türk tarihi bu tür mali buluslarla doludur. III. Selim’in padisahligi sirasinda 1793 yilinda Irad‑i Cedid Hazinesi kurulmus ve böylece Osmanli Imparatorlugu’nda tek ve merkezi Hazine düsüncesinden ilk sapma ortaya çikmistir. Bunu Tersane Hazinesi ve Zahire Hazinesi izlemistir. Sonraki dönemlerde Hazine sayisi artmaya devam etmistir. Mukataat Hazinesi, Mansure Hazinesi, Redif Hazinesi, Darphane Hazinesi ve Maliye Hazinesi bunlarin en önemlileridir. Hazinelerin çogalmasi Osmanli mali sistemini rahatlatmamis, tam tersine mali disiplini alt üst etmistir. Hazine sayisinin artmasinin Osmanli Imparatorlugu’nun çöküsünde özel bir yeri vardir. 1839 yilinda tek ve merkezi Hazine sistemine geri dönülmüstür.
1980’li yillar, bütçe disi fonlarin yarattigi çoklu hazine sistemine geri dönüs yillari olmustur. Çoklu hazine sisteminin en zararli yönü, merkezi hazinenin gelirlerinin dagilmasi, gider önceliklerinin kaybolmasi, belirli gelirlerin belirli giderlere ayrilmasi nedeniyle zorunlu olan bir takim giderlerin yapilamamasi ve bütün bunlarin sonucunda kamu yönetiminde mali disiplinin ortadan kaybolmasidir. 1994 ve 2001 krizlerini hazirlayan altyapida bu fonlarin olumsuz katkisi önemli yer tutmaktadir.
2000’li yillarda yapilan yapisal reformlarin en önemlilerinden birisi bu çoklu mali yapinin giderilmesi olmustu.
Yazan: Mahfi Egilmez – Varlik Fonu
Kaynaklar
1.Sevinç Akbulak, Yavuz Akbulak, Ulusal Varlik Fonlari, Marmara Üniversitesi IIBF Dergisi, Yil 2008, Cilt XXV, Sayi 8, sayfa 237 – 262.
2.International Working Group of Soverign Wealth Funds, Soverign Wealth Funds, Generally Accepted Principles and Practises (Santiago Principles), October, 2008.
3.Türkiye Varlik Fonu Kurulmasi ile Bazi Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Degisiklik Yapilmasina Dair Kanun. http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2016/08/20160826-1.pdf
4.European Comission, Sovereign Wealth Funds, http://ec.europa.eu/finance/capital/third-countries/sovereign_wealth_funds/index_en.htm
5.Yavuz Cezar, Osmanli Maliyesinde Bunalim ve Degisim Dönemi, Alan Yayincilik, 1986.
6.Ziya Karamursal, Osmanli Mali Tarihi Hakkinda Tetkikler, Türk Tarih Kurumu Yayinlari, 2. Baski, 1989.
7.Mahfi Egilmez, Hazine, Remzi Kitabevi, 10. Basim, 2012.