Demokrasi Neye Yarar?

1 Mayis’ta devletin yasattiklari çerçevesinde gündemden düsmeyen bu konuyu, gündemi sürekli tasiyan kaygilari ele almazsak olmazdi. Gezi Direnisi, Taksim Komünü ve devletin tavrini tanimlamak için de soruyoruz: Demokrasi neye yarar?

Hemen hepimiz söze “demokrasi” ile basliyoruz, hele konu ülke ve ülke insaniysa… Kuskusuz hepimizin bir “demokrasi” tanimi var, kendimizce. Konu ‘demokrasi’ olanca ve hepimiz de en tam ‘demokrat’ oldugumuz için diledigimiz gibi çarpitabilme hakkini kendimizde görüyoruz. Tabii, önce “demokrasi nedir” diye baslamak gerek.

Ihtiyacimiz olan…

1980 darbesiyle gündemi olusturan demokrasi; 12 Eylül referandumuyla yasamin her aninda, her alaninda daha bir tartisilir oldu. Bir de, üstüne üstlük, iktidar kendi baskici sistemini “ileri demokrasi” diye yeni bir kavramla gizlemeye kalkisinca “demokrasi neye yarar” sorusu daha çok sorulmaya baslandi.

Bilindigi üzere, yeni kitaplar tanitmaya çalisiyorum, en azindan siz okurlarin gündemi takip edebilmesine yardimci olmak için… Bu kez, birkaç yil önce raflarda yerini almis bir kitabi, Stein Ringen’in makalelerini topladigi, ‘özgürlük ve ahlaki yönetim üzerine’ alt baslikli “Demokrasi Neye Yarar”ini ele almak istedim. ‘Demokrasi’ sürekli gündemde kuskusuz, ama altinda yatan gerçegi bir kez daha ögrenmemiz gerektigine inaniyorum. Hele de bu günlerde…

Onay ve denetim…

“Onaya dayali yönetim” tanimi belki en temel demokrasi tanimidir. Halkin kendisini yönetecek kisi ve/veya kurumlara onay vermesi belki birinci gerekliliktir, ama yeterli olmayacaktir. Onun için yönetilenlerin yönetenleri denetlemesi gereklidir. Yine bir soru(n) çikti ortaya… Onca insan nasil olacak da denetleyecek egemen erki? Yani, denetim soyut bir kavram. Peki, o zaman ne olacak? Biz, bizi deger verdigimiz seylerden yoksun kalmaktan korumasini istedigimiz için onlari yönetime getirmedik mi? Egemenlerin kendi çikarlarina dayali bir düzen getirebilme olasiligina karsi, bazi riskleri alarak esenligimiz ve güvenligimiz için -kuskusuz yasalar ve kurallar çerçevesinde- denetimi üstlenmek zorundayiz.

Egemen erk, denetim organlarini da kendi çikarlari dogrultusunda çalismaya zorlayabilir. Onun için bütün toplumlarin ortak degerleriyle saptanmis belli kistaslar girer devreye. Yani, ‘demokrasi’ denilen yönetim biçimi de, umuldugu kadar ‘demokratik’ olmayabiliyor. Ancak simdilik, bundan daha iyisi bulunamadigindan,’demokrasi’yle yetinmek durumundayiz.

Özgürlük için…

Bunca karmasayi benden degil, Stein Ringen’in, Dünyanin birçok ülkesinde, birçok üniversitede, çesitli zamanlarda verdigi seminerlerden derledigi “Demokrasi Neye Yarar”dan okumak daha dogru olacaktir… Hem yukarida da degindik, kendi ‘demokrasi’nizi kendiniz kuracaksiniz böylelikle. Tabii, denetçisi sizi izleyenler olacaktir.

“Demokrasi, sonuçta özgürlük içindir. Elinizdeki kitaba temel olusturan fikir budur” (s. 23) diyor yazar. Kitap boyunca da demokrasiyi amacina göre analiz edip kisilerin yasami dogrultusunda meseleyi özgürlük çerçevesinde ele aliyor.

Özgürlügün, potansiyel olarak iyi bir yasam olsa da birçok zorluk barindirdigini hemen ardindan belirtiyor. Düsünceleriniz dogrultusunda iyi yasayabilirsiniz, ama düsüncelerinizi belirleyenin ne olduguna karar vermek gibi zor bir durum da hemen önünüzde ‘dag gibi’ dikiliyor. Bu çerçevede, özgürlük iyi bir seydir, gelecegi serer önünüze, ama akil dedigimiz kararliligi, iradeyi ve özdenetimi de içermek zorundadir. Yani özgürlük de belli sinirlar içerebilir.

Herkesin demokrasisi farkli…

Fikrin, aklin ve toplumsal kurallar isiginda geçmisle gelecegi de gözeterek olusturulacak yapi, muhakkak farkliliklar gösterecektir. Tabii, buna ‘devlet’ açisindan bakmaliyiz ki genel bir uyum saglayabilelim… Ekonomi giriyor ister istemez devreye ve esit bile olsalar bile demokrasi niteligi bakimindan kasap çengeli örnegi kocaman farkliliklar ile karsi karsiya kaliyoruz. Her yanit yeni bir soruya yol açiyor…

Kitaba adini veren soru için, bakin Ringen, ne diyor: “Bu soruya cevap vermek sanildigi kadar kolay degil. Demokrasi hiç kuskusuz birçok seye yarar ve açikçasi bu safça sorunun birçok geçerli cevabi var. Ama demokrasinin birçok olasi amacinin bir tür hiyerarsi içinde düzenlenebilecegi ve çesitli demokratik degerler arasinda, nihai olan ve demokrasinin ahlaki amacini tanimlayan degerin belirlenebilecegi görüsüne varmis bulunuyorum.” (s. 19)

Ekonomik demokrasi

Insanlarin demokratik toplumlarda refaha ve esitlige önem verdiklerini hepimiz çok iyi biliyoruz… Refaha kavusmak, ulasmak için esitligin bir miktar göz ardi edilebilirligi de söz konusudur kuskusuz. Ringen’in, “Hiçbir siyasal düzenleme ekonomik verimlilikle (makul ölçüde) bagdasir görülmedigi sürece demokratik çerçevede gerçeklesemez” (s. 81) cümlesi, “arti deger” kavramiyla örtüsüyor. Ekonomik bakimdan saglam olmayan ekonomik demokrasi pek de demokratik geçerlilik tasimiyor. Siyasal denetimle ekonomik verimliligi bir arada götürmek gerekiyor… Tam da o nedenle, ekonomik demokrasiye giden yolu yasama çiziyor. Kalabalik oldugu için “güç” olacagi düsünülen orta sinif, hiç de belirleyici olmuyor, olamiyor… Çünkü ekonomi belirleyiciligini bir kez daha gösteriyor. Tabii, yoksullugu tanimlamak ve ölçmeye yönelik degerlendirme sorunlarini (s. 170) unutmamaliyiz. Buna aile ve çocuklari da katmak gerekir…

Son söz: Özgürlük

Demokrasi mi, özgürlük mü sorusuna; siz de benim gibi “özgürlük” yaniti vereceksiniz Stein Ringen’in makalelerini okuduktan sonra.
Özgürlükten yoksunlugu, istemedigimiz seyleri yapma(ma)k degil, hayatin böyle oldugunu kabul ettigimiz için yasiyoruz. Kuskusuz özgürlüge demokrasinin zor, engebeli ve çileli yolundan çikilabilir ancak.

Demokrasi Neye Yarar, “özgürlük ve ahlaki yönetim üzerine”, Stein Ringen, makaleler, Cotigo dizisi, Yapi Kredi Yayinlari, 2010, 425 s.

Ercan Akyol