CUMHURIYET NASIL KURULDU..?

 

 
30 Ekim 1918'de Birinci Dünya Savasi'ndan yenik çikmis Imparatorluk, Mondros Mütarekesi'ni imzaladi.

Bir ulusu tarih sahnesinde yeniden var eden Mustafa Kemal, 31 Ekim günü Yildirim Ordulari Grup Komutanligi göreviyle karargahin bulundugu Adana'ya geldi. Mustafa Kemal, memleketin durumuna üzülüyor, bir çözüm yolu ariyordu.

10 Kasim 1918'de görevinden ayrilan Mustafa Kemal, Adana'dan trenle Istanbul'a hareket etti.

Düsman, ülkenin dört bir yanini isgal ediyordu. Türk milleti için aci dolu günler baslamisti. 13 Kasim'da Ingiliz, Fransiz, Italyan ve Yunan gemilerinden olusan Itilaf Ordusu, Istanbul'a gelerek karaya kuvvet çikardi.

9 Kasim 1918'de Ingilizler Iskenderun'u, 12 Kasim 1918'de Fransizlar Istanbul'u, 6 Aralik'ta Ingilizler Kilis'i, 7 Aralik'ta Fransizlar Antakya'yi isgal etti, ardindan Mersin'e çikarma yapmaya basladi.

23 Aralik'ta Islahiye, Osmaniye, Bahçe, Hassa, Mamure'yi düsman çizmesi çignedi. 1 Ocak 1919'da Ingiliz askerleri Antep'e girdi,

12 Ocak'ta Ermeni amaçlarina hizmet etmek için Kars'a yerlesti. 1 Subat'ta Aydin demiryolu, Ingiliz ve Fransiz isgaline ugradi.

Takvim 22 Subat 1919'u gösterirken Maras Ingilizlerin, 8 Mart'ta Zonguldak Fransizlarin, 9 Mart'ta Samsun, 24 Martta Urfa Ingilizlerin, 28 Mart'ta Antalya Italyanlarin isgali altindaydi.

16 Nisan 1919'da Fransizlar, Afyonkarahisar istasyonunu isgal altina alirken, 20 Nisan 1919'da da Gürcü ordusu, Milli Sura kuvvetlerini bozarak Ardahan'a girdi.

Milli mücadeleye davet

Itilaf devletleri temsilcileri Paris'te toplandi. Yunanlilarin Izmir'i isgali konusunda karar alindi ve 15 Mayis'ta, güzel Izmir, Yunan çizmesi altinda ezilmeye basladi.

Mustafa Kemal, maiyetiyle 16 Mayis 1919'da Bandirma Vapuru ile Istanbul'dan ayrildi ve ertesi günü Inebolu'ya, 18 Mayis'ta Sinop'a vardi.

19 Mayis 1919 tarihi, Türk ulusu için bir dönüm noktasi oldu; Mustafa Kemal Samsun'a çikti.

Tarihçiler, o günü "dünyanin en büyük ulusal mücadelelerinden birinin baslangici" kabul etti.

Artik geriye dönüs yoktu... Genç Mustafa Kemal, Samsun'dan Havza'ya geldi. Isgaller devam ediyordu. Yunanlar, 26 Mayis'ta Manisa'ya, 27 Mayis'ta Aydin'a girdi.

Damat Ferit Pasa, 17 Haziran'da Paris Baris Konferansi'na, Osmanli Devleti'nin baris isteklerini bildiren muhtira gönderirken, öbür taraftan Mustafa Kemal, bundan dört gün sonra Istanbul'da bulunan taninmis kimselere Amasya'dan mektup göndererek, milli mücadeleye davet ediyordu.

Mustafa Kemal Pasa, ulusu kurtarmak için dört koldan çalismalara baslamisti. 21 Haziran'da Amasya Tamimi'ni yaveri Cevat Abbas'a dikte ettirdi.

Ertesi sabah, Anadolu'daki mülki ve askeri makamlara tamim, su tarihi sözlerle ulasti: "Vatanin tamamiyeti, milletin bagimsizligi tehlikededir. Milletin bagimsizligini, yine milletin azmi ve karari kurtaracaktir. Sivas'ta milli bir kongrenin acele toplanmasi kararlastirilmistir"...

Bu arada, Mustafa Kemal'in çalismalarini engellemek isteyenler de bos durmuyordu. Posta ve Telgraf Umum Müdürü Refik Halit, 24 Haziran'da telgrafhanelere "Mustafa Kemal'in azledildigini, bu sebeple telgraflarinin kabul edilmemesini bildiren" bir sifre gönderdi.

Harbiye Naziri Ali Ferit Pasa, 5 Temmuz'da Mustafa Kemal Pasa'yi padisah adina Istanbul'a çagirdi.

Mustafa Kemal, Harbiye Naziri'na su yaniti verdi: "Vilayet-i Sarkiye ahalisi arasindan çikip gelmek hususundaki yüksek tekliflerinizi yerine getirmede sahsi irademi kullanmaktan manen ve maddeten memnu bulunuyorum."

Ardindan, 14 Temmuz'da ordudan istifa ederek, Erzurum Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin basina geçti.

"Ya Istiklal Ya Ölüm"

Milli mücadele hareketinin dönüm noktalarindan olan Erzurum Kongresi, 23 Temmuz 1919'da toplandi.

Mustafa Kemal Pasa, 9 Agustos'ta askerlik mesleginden ihraç edildi.

Mustafa Kemal'in rütbesinin kaldirilmasina, nisanlarinin da geri alinmasina karar verildi.

Erzurum Kongresi adina ilan edilen beyanname, 10 Agustos'ta Erzurum'da Türk Basimevinde çogaltilarak, binlerce nüsha halinde tüm yurda gönderildi.

Mustafa Kemal Pasa, Erzurum'da arkadaslarina "Istanbul, bir Amerikan mandasidir tutturmus gidiyor. Bu olmayacaktir. Türkiye istiklal bütünlügüne sahip olacaktir. Hayir pasalar hayir, hayir beyefendiler... Manda yok, ya istiklal ya ölüm var" diyordu.

Erzurum Kongresi'nin ardindan, 4 Eylül'de açilan Sivas Kongresi, 11 Eylül'de son buldu.

10 maddelik Umumi Kongre Beyannamesi yayimlandi. Milli mücadele tüm hiziyla sürerken, Osmanli padisahi adina Damat Ferit ile Ingiltere temsilcisi arasinda Ingiliz mandasinin kabul edildigine iliskin gizli bir anlasma imzalandi.

Düsman isgali sürerken, 30 Ekim'de Urfa'ya giren Fransizlar, hiç beklemedikleri tepkiler aliyordu.

31 Ekim 1919'da Maras'ta, Fransiz askeri üniformasi giymis bazi Ermeniler taskinlik yapti.

Tarihin "Sütçü Imam" diye yazacagi, Uzunoluk Camisi Müezzini Haci Imam, duruma dayanamadi ve silahina sarildi. Böylece yöredeki direnis hareketi basladi.

27 Aralik 1919'da Mustafa Kemal Pasa, Heyet-i Temsiliye üyeleriyle Ankara'ya geldi. 29 Aralik'ta Mustafa Kemal hakkindaki askerlikten çikarilma ve madalyalarinin geri alinma karari Meclis-i Vükela tarafindan düzeltildi.

Kendisinin istifa etmis oldugu ve madalyalarinin iadesi karari alindi. Milli mücadele tüm hiziyla sürerken, takvim söyle akiyordu: Erzurum'da Mustafa Kemal'in Erzurum Mebusu seçildigine dair mazbata düzenlenirken, 12 Ocak 1920 tarihinde Istanbul'da son Osmanli Meclis-i Mebusan'i açildi.

Istanbul isgal altinda

16 Mart 1920'de saat 10.00'dan itibaren Istanbul'un askeri isgal altina alinacagina dair Itilaf Devletleri adina Ingiltere, Fransa ve Italya Yüksek Komiserleri'nin müstereken imzaladiklari nota, Sadrazam Salih Pasa'ya teblig edildi. Istanbul, artik isgal altindaydi.

Manastirli Hamdi Efendi adindaki kahraman bir telgraf memuru, isgali Mustafa Kemal Pasa'ya iletti. 6 Nisan 1920'de ulusal mücadeleyi tüm dünyaya duyuran Anadolu Ajansi kuruldu.

21 Nisan 1920'de de Mustafa Kemal, vilayetlere Meclis'in 23 Nisan 1920 günü açilacagini bildirdi. 23 Nisan 1920'de Millet Meclisinin açilmasinin ardindan, ertesi günü Mustafa Kemal Pasa, Meclis Baskanligina seçildi.

9 Mayis 1920... Meclis adina Mustafa Kemal imzasiyla Anadolu Ajansi araciligiyla Islam alemine su beyanname iletildi: "Orduyu terhis etmek, köylülere Kuvay-i Milliye'yi asi tanitmak, milleti kendisine seref veren, en asil ve civanmert evladina karsi süphe ve tereddüte düsürmek, sulhu hazirlamak için Ingiliz emri altinda çalisan vatansizlarin ilk isi oldu".

11 Mayis 1920 tarihinde Mustafa Kemal Pasa, Istanbul'da Divan-i Harb tarafindan idama mahkum edildi. TBMM Hükümeti ile Fransiz hükümeti arasinda imzalanan 20 günlük ateskes anlasmasi yapilirken, 10 Agustos 1920'de Istanbul Hükümeti ile Itilaf Devletleri arasinda Sevr Anlasmasi imzalandi.

Bu arada, Ermeniler ile Gümrü Anlasmasi'na da imza koyuldu.

Ve zafer...

Ulusun topraklarini savunma mücadelesi, 10 Ocak 1920'de Inönü mevzilerinde Yunanlarla siddetli çarpismalarin ardindan 1. Inönü Zaferi'nin kazanilmasiyla basariya ulasmaya baslamisti.

20 Ocak 1920'de ilk Teskilat-i Esasiye Kanunu kabul edilirken, 5 Subatta TBMM'nin gizli oturumunda Londra Konferansi'na Ankara Hükümeti adina heyet gönderilmesi ve heyetin Meclis üyelerinden olusmasi kararlastirildi.

6 Subatta Bekir Sami Bey baskanligindaki heyet, Ankara'dan hareket etti ve 21 Subatta baslayan konferans, 12 Martta sona erdi. TBMM Hükümeti ile Rusya arasinda 16 Martta Moskova Anlasmasi imzalandi.

Masa üzerindeki zaferleri, meydanlardaki zaferler izliyordu. 1 Nisanda 2. Inönü Zaferi kazanildi.

Mustafa Kemal'i genis yetkilerle ve 3 ay süreyle Baskumandanlik tevcih eden kanun, 5 Agustosta TBMM'de kabul edilirken, 23 Agustos 1920 günü Yunan ordusu taarruza geçti ve Sakarya Meydan Muharebesi basladi.

Günlerden 26 Agustos... Baskomutan Mustafa Kemal Pasa'nin emri geldi: "Hatt-i müdafaa yoktur, sath-i müdafaa vardir. O satih bütün vatandir. Vatanin her karis topragi, vatandasin kaniyla islanmadikça terk olunamaz"...

13 Eylülde Sakarya Meydan Muharebesi sona ermis, düsmanin Sakarya Nehri'nin dogusunda imha edilmesiyle zafer kazanilmisti. Mustafa Kemal Pasa'nin emriyle 14 Eylülde genel seferberlik ilan edildi.

Baskomutan Mustafa Kemal Pasa, 19 Eylülde "Gazi" unvani ve maresal rütbesini aldi. Yeni yilin baslangicinda Mersin ve Adana düsman isgalinden kurtulmustu.

Dört bir bucak Türk topraklarinin düsman çizmesi altindaki esareti birer birer sona eriyordu. 26 Agustosta saat 05.30'da topçu atesiyle Kocatepe'den Büyük Türk Taarruzu basladi.

Türk süvarileri, 9 Eylülde Izmir'e girdi ve Kadifekale'ye Türk bayragi çekildi. Mudanya Konferansi, 3 Ekim 1922'de basladi. Mütareke, 11 Ekimde imzalandi ve 15 Ekimde yürürlüge girdi. TBMM, 1 Kasimda bir devri sona erdirdi.

Hilafet ve saltanatin birbirinden ayrilarak, saltanatin lagvina karar verilmisti.

TBMM Hükümeti, 5 Kasim sabahi idareye el konulduguna dair Ankara hükümeti kararini Refet Pasa araciligiyla Istanbul Hükümeti'ne teblig etti: "5 Kasim 1922 ögle vaktinden itibaren Istanbul'un idaresine el konulmustur" Vahdettin'in halifelikten uzaklastirildigina dair Seriye Vekili Vehbi Efendi, 18 Kasimda fetva çikardi.

Ulusal Kurtulus Savasi sona ermis, simdi sira zaferin masa basinda kazanilmasina gelmisti. Lozan Konferansi, 20 Kasim 1922 tarihinde açildi.

Konferans, 4 Subatta 2 ay süren görüsmelerden sonra kesintiye ugradi. Daha sonralari, milli mücadelenin kahramanlarindan Ismet Pasa, yumrugunu masaya vurarak, istediklerini kabul ettirecek ve büyük bir zafere imza atacakti.

25 Agustosta itilaf kuvvetleri, Lozan Anlasmasi geregince Istanbul'u bosaltma hazirliklarina basladi ve 27 Ekimde Halk Firkasi Meclis Grubu, Mustafa Kemal Pasa'nin baskanliginda toplandi.

Aksam Çankaya'da yemek esnasinda Mustafa Kemal Pasa, hazir bulunanlara müjdeyi verdi: "Yarin Cumhuriyet'i ilan edecegiz" Tarih 28 Ekim 1923... Bütün hazirliklar bitmis ve 29 Ekim günü gelmisti.

Mustafa Kemal Pasa'nin Cumhuriyet kurulmasi teklifi, Halk Firkasi toplantisinda kabul edildi. Halk Firkasi toplantisindan sonra Büyük Millet Meclisi, saat 18.00'de toplandi ve Kanun-u Esasi Encümeni tarafindan Cumhuriyet teklifi mazbatasi hazirlandi.

Büyük Millet Meclisinde Teskilat-i Esasiye Kanunu'nun bazi maddeleri degistirildi. Türkiye Devleti'nin hükümet seklinin Cumhuriyet oldugu "Yasasin Cumhuriyet" sesleri arasinda kabul edildi.

Büyük Millet Meclisi'nde gizli oyla Cumhurbaskani seçimi yapildi. Ankara Mebusu Mustafa Kemal Pasa, oylamaya katilan 158 mebusun tümünün oyunu alarak, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaskani oldu.

Cumhurbaskani Mustafa Kemal Pasa, basbakanliga Malatya Mebusu Ismet Pasa'yi atadi. Ismet Pasa Kabinesi kuruldu. Halk, sokaklarda ellerinde bayraklarla genç Cumhuriyet'i kutluyordu.

Esaret sona ermis, simdi büyük mücadelenin ardindan hiç de kolay kazanilmayan bagimsizligi kutlamaya sira gelmisti.

Can verilip, kan dökülmüs, bedel ödenmisti. Ancak artik sokaklarda düsman çizmelerinin sesi yoktu, sokaklar "Yasasin Cumhuriyet" sesiyle çinliyordu.